Ó, ég vildi að það væri satt!

„Ó, ég vildi að það væri satt!“ Þessi orð lætur Þórunn Erlu Valdimarsdóttir falla í bráðskemmtilegri grein í nýútkomnum Skírni, tímariti Bókmenntafélagsins. Greinin fjallar um Skúla fógeta, sem gjarnan er kallaður ‚faðir Reykjavíkur‘,  en þarna er Þórunn reyndar að tala um annan föður borgarinnar, og sumir segja þjóðarinnar allrar, Ingólf landnámsmann. Fræðimenn vilja ekki lengur trúa því að hann hafi skotið öndvegissúlum sínum fyrir borð þegar hann sá Ísland rísa úr hafi hér forðum og fundið þær síðan þar sem þær komu á land. Landnámabók, sem geymir þessa frásögn, er jú rituð mörg hundruð árum eftir landnámið, og ósennilegt, segja fræðimenn, að höfundar hennar hafi getað haft nokkrar sannar fregnir af siglingu og landnámi Ingólfs.

Þetta þekkir Þórunn, sem er bæði sagnfræðingur og skáld, og bætir við: „Fræðimenn geta ekki trúað að tilviljunin sé svo flott að láta hafstrauma bera súlurnar á landsins besta stað.“ En er það alveg öruggt? spyr hún. Og skrifar:

En Golfstraumurinn skellur á Suðurlandi og sleikir sig áfram vestur fyrir landið og inn Flóann. Af hverju getur það ekki verið, sko, hafstraumarnir mótuðu landið, bjuggu til flóann, bjuggu til hentugasta staðinn fyrir höfuðstað og báru þess vegna meintar súlur hingað? Málaðar svo sterkum litum að auðvelt var að þekkja þær frá rekasvið frumstranda. Ó, ég vildi að það væri satt, lífið er oft lygi líkast.

Ég tek undir með Þórunni. Ég vildi að það væri satt! En einkennilegt annars að manni skuli finnast þetta skipta máli. Er ekki sagan nógu góð út af fyrir sig? Hvers vegna að vera flækja málin með því að vilja að hún hafi gerst í ‚raun og veru'?

Við Þórunn erum svo sem ekki ein á báti í þessum efnum. Þegar Styrmir fróði skráði Landnámu sína snemma á 13. öld setti hann þessa klausu í bókina: „Ingólfr fór um várit ofan um heiði; hann tók sér bústað þar sem öndvegissúlur hans höfðu á land komit; hann bjó í Reykjarvík; þar eru enn öndugissúlur þær í eldhúsi.“ Styrmi fróða þótti með öðrum orðum skipta máli að fornminjar sönnuðu frásögnina. Hann vildi að sagan væri sönn. En ekki hafa þessar súlur komið í leitirnar.

Eftir Kiljuþátt Egils Helgasonar í vikunni þar sem rætt var við Pál Theódórsson er mikið bollalagt um upphaf landnáms á Íslandi. Aðallega er það á Facebook enda hefur öll þjóðfélagsumræðan færst þangað meira eða minna. Alveg er ég sammála Páli um að fram eru komin pottþétt rök fyrir mannaferðum og einhverri byggð á Íslandi fyrir hið opinbera tímatal landnámsins, þ.e. um 870. Ingólfur var ekki fyrstur eins og einhver taldi Ara fróða trú um.  Sagan um öndvegissúlurnar er jafngóð fyrir því, sönn eða skáldskapur.

Rannsóknir á næstu árum munu leiða í ljós hvort hér var föst byggð um langan tíma og talsverður slæðingur af fólki ‚fyrir landnám.' Það er óvarlegt að fullyrða nokkuð um það núna. En Páll á hrós skilið fyrir skrif sín og rannsóknir.

Samtal við Matthías Johannessen

Tímaritið Ský er nýkomið út (fæst í bókabúðum, er dreift ókeypis til farþega Flugfélags Íslands og kemur á netið innan tíðar); þar er samtal okkar Matthíasar Johannessens skálds og fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins um ást hans á skáldskap, kaldastríðsárin í menningarlífinu og hlutverk ljóðlistar í nútímanum.

Að leyfa athugasemdir

Fyrir ekki löngu síðan hefði mér ekki þótt annað koma til greina en að hafa opið fyrir athugasemdir við bloggpistla mína. En í rauninni er þetta matsatriði hverju sinni. Þeir sem blogga til að boða eitthvað eða taka þátt í þjóðfélagsumræðunni finnst mér að ættu að jafnaði að hafa opið fyrir athugasemdir. En ég blogga núorðið sjaldan og eiginlega eru þær línur mestanpart eintal sálar, skraf við skýin. Mér finnst þess vegna óþarfi að hafa opið fyrir athugasemdir. Netfang mitt er á síðunni svo ekki er vandamál að hnippa í mig ef ástæða er til.

Ólafs saga Odds munks

Ég hef verið að lesa Ólafs sögu Tryggvasonar sem talið er að Oddur munkur Snorrason á Þingeyrum hafi skrifað um 1200 (útgáfa Finns Jónssonar prófessors frá 1932 - aðgengileg á netinu). Gaman er síðan að bera textann og frásögnina (svo sem um kristniboð og kristnitöku á Þingvöllum, eða kappa eins og Kjartan Ólafsson) saman við það sem finna má um sama efni í yngri ritum, til dæmis  Heimskringlu og Íslendingasögum.

Oddur ritaði Ólafs sögu á latínu en aðeins örlítið brot af þeim texta hefur varðveist. Finnur Jónsson hefur orð á því að ekki virðist latínukunnátta Odds hafa verið upp á marga fiska - tiltekur hann dæmi um málfræðivillur. Kannski var latínukunnátta íslenskra klerka og lærdómsmanna aldrei burðug á 12. og 13. öld eða hópurinn fámennur sem hafði full tök á þessu heimsmáli gamla tímans. Kannski er það ástæðan fyrir því að byrjað var að skrifa á móðurmálinu. Það hafi einfaldlega ekki verið grundvöllur fyrir miklum latínubókmenntum á Íslandi.

Enginn veit hver sneri texta Odds á íslensku. Gerði hann það kannski sjálfur? Eða var það einhver bræðranna í Þingeyrarklaustri? Varla þó Gunnlaugur Leifsson munkur því hann sá ástæðu til að semja á latínu aðra sögu Ólafs konungs (sem því miður hefur glatast). Lokaorð Ólafs sögu Odds eru þessi:

Þessa sögu ritaði og setti Oddur munkur til dýrðar þessum hinum ágæta konungi og til minnis þeim mönnum er síðar eru og til fróðleiks þeim mönnum er vita vilja slík stórmerki.

Og síðasta setningin er þessi:

Þó að eigi sé sagan saman sett með mikilli málsnilld

Maður veltir því fyrir sér hvort þetta séu orð Odds sjálfs eða viðbót þýðandans. Sennilega er klausan frá Oddi komin; svona hæverska var fastur liður í bókmenntum fornaldar og var jafnvel kennd í skólum (þriggja eininga áfanginn Ritsmíðar 101 í dómkirkjuskólunum giska ég á).

Íslensku ættarveldin í Kiljunni

Fjallað var um nýju bókina mína, Íslensku ættarveldin, í Kiljunni í Sjónvarpinu í gærkvöldi. Hér er slóð á þáttinn.

'King of SÍS'

Á Eyjunni má lesa kaflabrot úr nýútkominni bók minni Íslensku ættarveldin.

Slóðin er hér.

Íslensku ættarveldin í Morgunblaðinu

Sagt er frá nýju bókinni minni Íslensku ættarveldin í Sunnudagsmogganum nú um helgina.

Íslensku ættarveldin í Fréttablaðinu

 Fréttablaðið birtir í dag kafla úr nýju bókinni minni Íslensku ættarveldin.

Fjölskyldurnar fjórtán

Það er viðtal við mig í Fréttatímanum í tilefni af útgáfu bókar minnar Íslensku ættarveldanna sem nú er komin í bókabúðir. Rætt er um 'fjölskyldurnar fjórtán' sem einn kafli bókarinnar fjallar um. Fréttatímann er hægt að lesa á netinu hér.

Íslensku ættarveldin í bókabúðir

Nýja bókin mín Íslensku ættarveldin er komin úr prentun í Odda. Útgefandinn, Veröld, áformar að dreifa henni í bókaverslanir á morgun, þriðjudag.